Dziura Babel | |
We wczesnych latach 20. Franz Kafka zanotowa│ enigmatycznie:
"Co budujesz? ChcΩ wykopaµ przej╢cie. Jaki╢ postΩp musi nast▒piµ. Moje
stanowisko mie╢ci siΩ zbyt wysoko. Kopiemy dziurΩ Babel." Szokuj▒ce
przekrΩcenie s│owa w notatce Kafki przekszta│ca metaforΩ wie┐y Babel w
obraz dziury w ziemi.
Zamiast konstruowaµ monumentalne obecno╢ci, proponuje on aktywn▒ kreacjΩ
nieobecno╢ci, kt≤ra musi zostaµ wykopana z ziemi, aby umo┐liwiµ posuniΩcie
spraw do przodu. Katastrofa w Babel, jak wiemy, spowodowa│a utratΩ
uniwersalnego jΩzyka wsp≤lnego dla ca│ej ludzko╢ci. Intryguj▒cy pomys│ Kafki
to propozycja realizacji marzenia o uniwersalnym porozumieniu przez
wykopanie dziury raczej ni┐ wzniesienie monumentalnej wie┐y. Oba te
pomys│y prowadz▒ do r≤┐nych wynik≤w. Podczas gdy wie┐a daje wysoko
po│o┐ony punkt widzenia i og≤lny obraz pewnego terytorium, podziemne
przej╢cie nie daje generalnego obrazu, lecz zaledwie nik│▒ mo┐liwo╢µ
stworzenia po│▒czenia.
Metafora wie┐y Babel jeszcze bardziej komplikuje siΩ w innej powie╢ci Kafki,
zatytu│owanej "Przy budowie Chi±skiego Muru". Nowa wie┐a Babel ma zostaµ
wzniesiona na fundamencie Wielkiego Muru Chi±skiego. Plany te dziwi▒
narratora powie╢ci, kt≤ry pyta sam siebie czy mo┐na u┐yµ muru jako
fundamentu. Co wiΩcej, mur ten jest niedoko±czony, sk│ada siΩ ze
skomplikowanego systemu ╢cian, kt≤re maj▒ znaczne luki. Konstrukcja ta jest w
gruncie rzeczy zupe│nie bezu┐yteczna, je╢li chodzi o jej rzekomy cel, jakim jest
powstrzymanie lud≤w wΩdrownych z p≤│nocy. DziΩki budowie w
rzeczywisto╢ci wzrasta poczucie jedno╢ci w╢r≤d chi±skich budowniczych.
Wie┐a, kt≤rej celem jest uniwersalna komunikacja, spoczywa na fundamentach
zbudowanych z fragment≤w muru i linii demarkacyjnych, kt≤re choµ pod
powierzchni▒ ci▒gle s▒ obecne.
W kafkowskiej wizji wie┐y Babel zawarte s▒ liczne binarne opozycje: wie┐a i
dziura, wysoko po│o┐ona perspektywa i podziemny punkt widzenia ,orientacja
pionowa i horyzontalna, pozycja nadrzΩdna i podrzΩdna. Murom
przeciwstawione s▒ luki, obecno╢ciom - nieobecno╢ci. W tek╢cie przywo│ywane
s▒ te┐ rozr≤┐nienia geograficzne pomiΩdzy p≤│noc▒ i po│udniem, zachodem i
wschodem, a tak┐e rozr≤┐nienie pomiΩdzy ludami wΩdrownymi i osiad│ymi. Na
koniec sygnalizowana zostaje mo┐liwo╢µ innej, podziemnej komunikacji
uniwersalnej.
|
Konstrukcje czΩ╢ciowe | |
Ta szczeg≤lna koncepcja mur≤w czΩ╢ciowych zosta│a zrealizowana we
wczesnych latach 90, nie w Chinach, ale, na przyk│ad w Berlinie. gdzie przez
okres ponad roku powiΩksza│y siΩ luki w murze, kt≤ry w ko±cu znikn▒│.
Podczas, gdy rozmontowywano wyra╝ne binarne opozycje pomiΩdzy
Wschodem i Zachodem na powierzchni ziemi i tworzono nowe koncepcje
globalnego porz▒dku ╢wiata, inne, niejasne i nak│adaj▒ce siΩ rozr≤┐nienia
powsta│y niemal jednocze╢nie na poziomie lokalnym. Opozycja pamiΩdzy
Niemcami i nie-Niemcami przejΩ│a wiΩkszo╢µ konotacji tradycyjnie kojarzonych
z podzia│em na Wsch≤d i Zach≤d: takich jak nowoczesno╢µ i zacofanie lub
demokracja i Wschodni despotyzm albo elestyczno╢µ, tolerancja i statyczny
fundamentalizm. Te opozycje stanowi│y system luster, s│u┐▒cy szybkiemu
procesowi redefiniowania niemieckiej to┐samo╢ci.
Wracaj▒c do plan≤w Kafki powiedzieµ mo┐na jedynie, ┐e choµ babilo±skie
marzenie o uniwersalnym porozumieniu przekszta│ci│o siΩ w nowe og≤lne
wizje globalnej unifikacji i komunikacji, jego fundament by│ ci▒gle mocno
osadzony w systemie rozbitych lokalnych opozycji i podzia│≤w, kt≤re wci▒┐
nadawa│y orientacjΩ przestrzenn▒ i czasow▒ i tworzy│y mniej lub bardziej
rasistowskie podzia│y pomiΩdzy osiad│ymi i wΩdrownymi ludami. Podczas gdy
teorie o globalizacji i dyskusje na temat nowych technicznych ╢rodk≤w
uniwersalnej komunikacji dawa│y generalny ogl▒d z perspektywy wysoko
po│o┐onej, perspektywa parterowa, tak jak rozumia│ j▒ Kafka, dalej musia│a
radziµ sobie z istnieniem czΩ╢ciowych mur≤w i podzia│≤w w swoich
fundamentach i ze skomplikowan▒ binarn▒ struktur▒ nieobecno╢ci i obecno╢ci.
Tak wiΩc, w gruncie rzeczy, komunikacja uniwersalna i opozycje binarne nie
wykluczaj▒ siΩ lecz pozostaj▒ ze sob▒ w dialektycznym zwi▒zku.
|
Orientalizm Cyfrowy | |
To ciekawe, ┐e podobna dystrybucja opozycji geograficznych istnieje u
podstaw tego jedynego jΩzyka , kt≤ry mo┐na by nazwaµ dzi╢ uniwersalnym,
tzn. kodu cyfrowego. Kiedy przyjrzymy siΩ bli┐ej tworzeniu kodu przez Georga
Wilhelma Leibniza pod koniec XVII wieku, widaµ jaki╢ szczeg≤lny cyfrowy
orientalizm: aby dowie╢µ, ┐e jego wynalazek jest naprawdΩ uniwersalny w tym
sensie, ┐e mo┐e przedstawiaµ uniwersalne prawa nauki i pe│en system
metafizyki....por≤wna│ on go do znak≤w chi±skich I Ging w KsiΩdze Przemian.
Przyr≤wnuj▒c przerywane linie chi±skich heksagram≤w do zer, a ca│e linie do
jedynek , Leibniz omy│kowo doszed│ do wniosku, ┐e oba kody znacz▒ to samo
i przedstawiaj▒ uniwersalne zasady w najbardziej abstrakcyjny spos≤b.
Dokonuj▒c tego zr≤wnania Leibniz po prostu odzwierciedli│ sw≤j w│asny kod w
symbolach chi±skich i og│osi│, ┐e s▒ one identyczne. W ten spos≤b potwierdzi│
uniwersaln▒ prawdziwo╢µ swojego w│asnego kodu.
Ueno Toshiya opisa│ podobny spos≤b odzwierciedlania jako machinΩ obraz≤w:
poprzez odbicie w symbolicznych p≤│-zwierciad│ach, ludzie Zachodu, nie s▒ w
stanie dostrzec zawsze iluzorycznej kultury Wschodu lecz patrz▒ na samych
siebie. Wiele stereotyp≤w pojawia siΩ, twierdzi on, kiedy binarne opozycje s▒
przypisane Zachodowi i nie-zachodnim obszarom geograficznym.
Szczeg≤lnym przyk│adem takiego stereotypu jest wci▒┐ powracajacy obraz
"uniwersalnego obcego", jednostki, kt≤ra wyra┐a warto╢ci uniwersalne, choµ
sama nale┐y do jakiego╢ innego ╢wiata kulturowego. W tym obrazie zawarte s▒
niemo┐liwe do po│▒czenia opozycje: pojΩcie og≤lnie przyjΩtego systemu
warto╢ci zostaje przekazane przez przeciwn▒ koncepcjΩ czego╢ ca│kowicie
nieznanego. Regu│a zostaje wyra┐ona przy pomocy swojego wyjatku. Ten
stereotyp funkcjonuje jako punkt styku przekazuj▒cy relacje pomiΩdzy
uniwersalnym i poszczeg≤lnym systemem warto╢ci, nowym i tradycyjnym
kodem oznaczania, lub te┐ tym co globalne i tym co lokalne.
W czasach Leibniza w wyobra╝ni europejskiej rolΩ "uniwersalnych obcych"
pe│nili Chi±czycy. Ze wzglΩdu na swoj▒ rzekomo abstrakcyjn▒ i sztuczn▒ naturΩ
Chi±czycy dostarczali te┐ prototyp≤w przy tworzeniu schemat≤w
uniwersalnego jΩzyka.
Hebrajski r≤wnie┐ by│ uwa┐any za prototyp uniwersalnego jΩzyka. WiΩkszo╢µ
ekspert≤w tego czasu by│a przekonana, ┐e hebrajski by│ utraconym pierwotnym
jΩzykiem ludzko╢ci, kt≤ry zatraci│ swoje uniwersalne znaczenie przy katastrofie
wie┐y Babel. Takie przekonania doprowadzi│y do silnego filosemityzmu w
Anglii XVII wieku, co jednak okaza│o siΩ bez znaczenia, kiedy powsta│a
kwestia powt≤rnego przyjΩcia do Anglii »yd≤w, kt≤rzy zostali wygnani z
Kr≤lestwa pod koniec XIII wieku z powodu uprzedze± religijnych. Choµ
uwa┐ano, ┐e s▒ w posiadaniu uniwersalnego systemu komunikacji, nie
pozwolono im na rzeczywisty udzia│ w ┐yciu spo│ecznym. Filosemityzm na
poziomie symbolicznym i wybranie »yd≤w jako wcielenia "uniwersalnych
obcych" nie mia│y ┐adnego znaczenia, gdy przysz│o do transformacji ich
rzeczywistej nieobecno╢ci w obecno╢µ.
|
Uniwersalni Obcy | |
W przeciwie±stwie do lud≤w wschodniej Azji, kt≤re tylko rzadko bywa│y
zauwa┐ane, europejscy »ydzi byli uznani za " wschodnich od wewn▒trz".
Stereotyp antysemicki rozwin▒│ siΩ w potΩ┐n▒ alegoriΩ globalnej sieci
kapitalistycznej. Stereotypy »yd≤w s│u┐y│y jako metafory ekonomicznej
transformacji, przej╢cia od gospodarki feudalnej do bur┐uazyjnego kapitalizmu.
Metafory niewidzia│nej rΩki, wampira i paso┐yta obrazowa│y dynamiczne i
niszczycielskie aspekty kapitalizmu i s│u┐y│y do ukrycia jego sprzeczno╢ci pod
mask▒ tego ludu, kt≤ry nale┐a│ do wsp≤│czesnego spo│ecze±stwa, lecz nie by│
dopuszczany do udzia│u w ┐yciu spo│ecznym. Kojarzono ich z takimi cechami
jak abstrakcyjno╢µ, sztuczno╢µ, brak zakorzenienia i kosmopolityzm. »yd
wieczny tu│acz sta│ siΩ symbolem nieograniczonej cyrkulacji kapita│u,
swobodnej wymiany idei oraz alienacji i wykorzenienia wsp≤│czesnych
intelektutalist≤w.
W os│awionym filmie propagandowym Fritza Hipplera " Wieczny »yd",
╢wiatowa konspiracja »yd≤w zostaje przedstawiona przy pomocy efekt≤w
animacji: " Ruchome, gro╝ne strza│ki zostaj▒ wypuszczone na ca│y glob
ziemski. Bia│e, na czarnym tle, rozdzielaj▒ siΩ i wreszcie pokrywaj▒ ca│y ╢wiat
niebezpieczn▒ sieci▒ jak paj▒k snuj▒cy swoj▒ sieµ albo z┐eraj▒cy od wewn▒trz,
rosn▒cy i niszcz▒cy rak." Obrazem, kt≤ry odpowiada tej alegorii z│ej, globalnej
sieci kapitalistycznej jest obraz fali migruj▒cych szczur≤w, kt≤re s▒ zdolne jak
siΩ wydaje, pokonaµ ka┐d▒ przeszkodΩ na swojej drodze.
Siegfried Kracauer badaj▒c niemieckie wojenne filmy propagandowe m≤wi o
kreowaniu scenerii ruch≤w globalnych przy u┐yciu animowanych map.
Perspektywa tych przedstawie± jest umieszczona wysoko w g≤rze, nie tylko
jako perspektywa z powietrza, ale z poza ziemi, co sugeruje pozycjΩ dominacji
i w│adzy. Z tego miejsca graficzny wz≤r po│▒cze± i strumieni tworzy│ magiczn▒
globaln▒ geografiΩ.
|
Magiczne geografie | |
Koncepcja globalnych sieci czy uniwersalnych system≤w komunikacji by│a
r≤┐nie interpretowana w r≤┐nych okresach:albo jako spiski si│ z│a lub
przeciwnie, wyraz pierwotnej harmonii ╢wiatowej kultury. Wszystkie te grupy
symboli operowa│y podobnym formalnym s│ownictwem: przy pomocy
wyobra┐enia "uniwersalnych obcych" przekazywano konflikt pomiΩdzy
przeciwstawnymi czynnikami determinuj▒cymi globalnych sieci
komunikacyjnych, a trwa│ymi antagonizmami i r≤┐nicami na poziomie
lokalnym. Te r≤┐norodne koncepcje przykryte by│y maskami "uniwersalnych
obcych" kt≤re, wed│ug S│awoja »i┐ka przedstawiaj▒ istniej▒ce sprzeczno╢ci,
czΩ╢µ systemu, kt≤ra jednocze╢nie nale┐y i nie nale┐y do niego i w ten spos≤b
reprezentuje uniwersalno╢µ.
Nie dziwi nas wiΩc, ┐e po zako±czeniu zimnej wojny te same role zosta│y
rozdzielone pomiΩdzy innych aktor≤w, ale sceneria pozosta│a mniej wiΩcej taka
sama . Choµ statyczna opozycja pomiΩdzy Wschodem i Zachodem przesta│a
istnieµ, opozycje binarne zosta│y na│o┐one na nowe, skomplikowane i
naruszone granice geograficzne. I znowu, pojawi│o siΩ mn≤stwo stereotyp≤w.
Tym razem jednak to┐samo╢ci zosta│y odwr≤cone: podczas gdy kiedy╢
"uniwersalny obcy " stanowi│ wyj▒tek, tym razem sta│ siΩ centralnym symbolem
tak zwanej fragmentarycznej lub wielosk│adnikowej postmodernistycznej
to┐samo╢ci. Z "g≤rnej" perspektywy, w konsekwencji dokonano nowej oceny
katastrofy wie┐y Babel. Poniewa┐ wszyscy byli jednakowo wyobcowani i
wykorzenieni, wydawa│o siΩ, ┐e wszyscy znajduj▒ siΩ na tym samym gruncie.
Taki by│ przynajmniej og≤lny obraz, widziany z g≤rnych piΩter nowej
babilo±skiej konstrukcji . Z wyniesionej w g≤rΩ, dominuj▒cej perspektywy
wydawa│o siΩ, ┐e rozproszenie os≤b tworzy nowe uk│ady globalnych ruch≤w.
Przep│ywy migracji, kapita│u, danych itd wygl▒da│y identycznie z tej
perspektywy i tworzy│y now▒ magiczna geografiΩ. Widziani z wysoka, migranci
i ludzie przesiedleni wygl▒dali jak idealna alegoria globalnej mobilno╢ci i
alienacji, jak wcielenie abstrakcyjnych r≤┐nic.
Lecz z lokalnej, ni┐szej perspektywy wynika│ inny kszta│t binarnych opozycji,
kt≤ry nie wydawa│ siΩ nowy : z poziomu parteru Emigranci i inni Nie-Niemcy
znale╝li siΩ w labiryncie czΩ╢ciowych mur≤w i stali siΩ uosobieniem
negatywnych efekt≤w nowego stadium globalnego kapitalizmu: jego
alienuj▒cego wyokorzenienia i ogranicze±. Na poziomie lokalnym emigranci
zetknΩli siΩ z nowymi granicami i liniami demarkacyjnymi, a ich sytuacja ,
przynajmniej w Niemczech w latach 90 tych, zdecydowanie nie by│a mobilna.
Tak wiΩc, gdy fantazje na temat idealnej emigracji przedstawia│y nowej
globalnej klasie wy┐szej sam▒ siebie jako uniwersaln▒, emigranci realni, przede
wszystkim uchod╝cy, byli lokalnymi koz│ami ofiarnymi, na kt≤re sk│adano
negatywne efekty globalizacji.
|
Punkty styczne Zachodu | |
W Niemczech, obydwie te mo┐liwe perspektywy ogl▒du nowej fazy globalizacji
przejawi│y siΩ w dw≤ch r≤┐nych, sprzecznych ruchach: rasistowska fala
atak≤w i pogrom≤w skierowanych przeciw nie-Niemcom wybuch│a na
poziomie lokalnym. Jednocze╢nie powsta│o nowe zainteresowanie globalnymi
paradygmatami kultury, jak na przyk│ad teoriami hybrydyzacji,
wielokulturowo╢ci i postkolonializmu. Uniwersalny Obcy z tego okresu
oznacza mieszankΩ w znaczeniu kulturalnym, biologicznym, ale i czysto
formalnym.
Przeniesienie teorii hybrydyzacji do Niemiec stworzy│o nastΩpuj▒c▒ formu│Ω:
wszystkie kultury s▒ hybrydami, a wiΩc wszystkie s▒ takie same. Oczywi╢cie, to
zr≤wnanie istniej▒cych nier≤wno╢ci i rozr≤┐nie± mo┐liwe by│o tylko z bardzo
wysoko umieszczonego punktu, z perspektywy dominuj▒cej, przy
zignorowaniu specyficznych lokalnych aspekt≤w i granic. Nie nast▒pi│
w│a╢ciwie przek│ad tych paradygmat≤w kulturowych na niemiecki kontekst
spo│eczny i polityczny, ale regres w ┐argon, kt≤ry uznano za uniwersalny jΩzyk
ery globalnej. W rezultacie generowano coraz bardziej elastyczne i mobilne
kombinacje r≤┐nych znak≤w kulturowch, deliryczn▒ ars combinatoria wieku
kapitalizmu informatycznego. Z drugiej strony na╢ladowano w ten spos≤b
efekty pewnego sposobu produkcji, kt≤ry wprowadza globalny │a±cuch
produkcji d≤br, jednocze╢nie tworz▒c ╢wiatowy podzia│ pracy. W centrach
kulturowych klasa technik≤w od symboli │▒czy│a i dokonywa│a rekombinacji
symboli jako surowca pochodz▒cego z peryferii, aby tworzyµ wyrafinowane
│a±cuchy znaczeniowe, kody, kt≤re stanowi│y potΩ┐ne narzΩdzie interpretacji i
wyobra╝ni, oraz przetwarza│a je w dostΩpne i klarowne hierarchie.
W krajach niemieckojΩzycznych idealnymi aktorami do roli "uniwersalnych
obcych" byli przewa┐nie cz│onkowie diaspory angloameryka±skiej, lub ludzie
mylnie za nich uwa┐ani. Ich artefakty kulturowe s│u┐y│y jako p≤│-lustra dla
konflikt≤w i antagonizm≤w Zachodniej Europy w procesie restrukturyzacji i
pe│ni│y rolΩ przek│adni dla dominuj▒cej kulturalnej elity staj▒cej do rywalizacji
globalnej.
Unowocze╢niona wersja "uniwersalnych obcych" prowadzi│a do interesuj▒cych
nieporozumie± i stworzenia nowych kulturowych hierarchii smaku i dystynkcji,
kt≤re bardzo przypomina│y stare. Stworzono nowe rozr≤┐nienie pomiΩdzy
globalnymi i lokalnymi mniejszo╢ciami. Podczas gdy te poprzednie stanowi│y
prototyp nowego paradygmatu globalnej kultury i uwa┐ano je za zdolne do
wyra┐ania swoich cech mobilnosci i elastyczno╢ci, te drugie uznano za
beznadziejnie zap≤╝nione, archaiczne, prymitywne, esencjalne,
fundamentalistyczne i folklorystyczne. Pod powierzchni▒ jednocz▒cych
koncepcji globalnej kultury rozwin▒│ siΩ nowy fundament binarnych opozycji,
tym razem pomiΩdzy globalnymi i lokalnymi mniejszo╢ciami, czy te┐ idealnymi
i realnymi emigrantami.
Podczas gdy fantazje o idealnych emigrantach s│u┐y│y jako p≤│-lustra
pokazuj▒ce now▒ globaln▒ klasΩ decydent≤w jako uniwersaln▒, mobiln▒ i
wyalienowan▒ wobec samej siebie, emigranci realni przejΩli rolΩ tych, kt≤rzy
reprezentuj▒ statyczne, autentyczne i konkretne warto╢ci. Z drugiej strony
cz│onkowie mniejszo╢ci zaczΩli czΩ╢ciej u┐ywaµ tej samej machiny luster
pr≤buj▒c obr≤ciµ jej projekcje na swoj▒ korzy╢µ i staraj▒c siΩ przyj▒µ pozycjΩ
"uniwersalnych obcych".
We wczesnych latach dziewiΩµdziesi▒tych wewnΩtrzna struktura organizacji
mniejszo╢ci etnicznych w Niemczech zmieni│a siΩ. Podczas gdy przedtem ludzie
zbierali siΩ w oparciu o wsp≤lnotΩ kulturow▒ lub cele polityczne, maj▒ce
zwi▒zek z ich krajami pochodzenia, silny nacisk niemieckiego rasizmu stworzy│
nowe formy organizacji, kt≤rej podstaw▒ by│o wsp≤lne wy│▒czenie i kt≤ra
pr≤bowa│a zwalczaµ pojΩcie " dzikiego w ╢rodku" tworz▒c internacjonalistyczne
sieci kontakt≤w.
Lecz gdy strza│ki diagram≤w i odpowiadaj▒ca im grupa wielonarodowych
kosmopolit≤w tworzy│y magiczn▒ geografiΩ globaln▒, spojrzenie "z g≤ry" na
lokalne miΩdzynarodowe spo│eczno╢ci pokaza│o magiczn▒ geografiΩ lokalnej
przestrzeni miejskiej, w│a╢ciwe jej opozycje i bariery geograficzne jak centrum
miasta i zepsute moralnie getta na jego obrze┐ach. Widziane z "g≤ry" pr≤by
emigrant≤w zmierzaj▒ce do stworzenia miΩdzynarodowych spo│eczno╢ci
szybko zosta│y prze│o┐one na subkulturowe mody, kt≤re silnie podkre╢la│y
skierowane na mΩsk▒ populacjΩ fantazje o wielonarodowych drobnych
przestΩpcach i chuliganach i przenosi│y marzenia o internacjonalizmie do
wydzielonych kulturowych gett. Tak wiΩc kulturowa reprezentacja tych
spo│eczno╢ci pozostaje terytorium spornym, na kt≤rym r≤┐ne perspektywy
tworz▒ poszczeg≤lne zbiory orientacji geograficznych, binarnych opozycji i
hierarchii, nowe formy translokalnych sieci, a tak┐e czΩ╢ciowe granice
asymilacji i dysymilacji u ich podstaw.
Z perspektywy oddolnej jednak rzeczywiste wy│onienie siΩ spo│eczno╢ci
transnarodowych mo┐e otworzyµ przestrze± dyskusji, mo┐e nawet zrobiµ spory
wykop: jego najwiΩksz▒ warto╢ci▒ jest przezwyciΩ┐anie podziemnych granic,
kt≤re oddziela│y ludzi pochodz▒cych z r≤┐nych spo│eczno╢ci aby dokopaµ siΩ
do dramatycznych przerw w ci▒g│o╢ci niemieckiej historii i wydobyµ na
powierzchniΩ specyficzne i lokalne fundamenty wyrzucenia poza nawias.
Paradoksalna koncepcja wie┐y Babel stworzona przez KafkΩ znajduje siΩ nadal
w toku konstrukcji. Nowe kody globalnego nadawania znacze± przek│adaj▒ siΩ
na lokalne geograficzne i spo│eczne bariery. "Uniwersalny projekt jΩzyka
proponuj▒cy przezwyciΩ┐enie granic na powierzchni odtwarza binarne podzia│y
na poziomie parteru i konstruuje czΩ╢ciowy mur obecno╢ci i nieobecno╢ci,
kt≤ry k│adzie nacisk na pewne rzeczy widzialne, jednocze╢nie ukrywaj▒c i
wy│▒czaj▒c inne" (George Steiner).
|
|