Ksi▒┐ki: Silimarilion W tym miesi▒cu w dziale ksi▒┐ka
postanowi│em zamie╢cia dwa texty o Silimarilion. Zapytacie po co dwa??
Szczerze mówi▒c ja terz nie wiem:)), ale to tak ma│o miejsca zajmuje, ┐e
grzechem by│oby nie wykorzystanie ich, a po za tym jeden mówi o ksi▒┐ce a
drugi pokrótce opisuje zdarzenia w niej opisane. Aha zamie╢ci│em jeszcze
urywki textu z Biografi Tolkiena Daniela Grotta. Tutaj macie kilka drzew genealogicznych dotycz▒cych Silimarilion, których dok│adne przestudiowanie wyja╢nia wiele spraw... Dalej o Silimarilion Hmmm kilka "cytatów" z biografi J.R.R
Tolkiena autorstwa Daniela Grotta W dniu 19 wrze╢nia 1977 roku wydawnictwa Allen & Unwin w
Wielkiej Brytanii i Houghton Mifflin w Stanach Zjednoczonych jednocze╢nie
opublikowa│y - d│ugo, oczekiwane po╢miertne dzie│o J.R.R. Tolkiena
"Silmarillion". Nawiasem mówi▒c ksi▒┐ka ukaza│a sie, planowo czy za spraw▒
przypadku niemal dok│adnie w sze╢adziesi▒t lat po tym jak m│ody porucznik
Tolkien zacz▒│ notowaa pierwsze fragmenty swojej "mrocznej i posepnej"
opowie╢ci, przebywaj▒c na rekonwalescencji w szpitalu wojskowym w
Birmingham. Oczywi╢cie Tolkien nie zd▒┐y│ dokonczya "Silmarilliona" zanim
zabra│a go ╢miera i zadanie przygotowania rekopisu do publikacji przypad│o
w udziale jego synowi Christopherowi. W przedmowie Christopher zapewnia ┐e
ojciec pracowa│ nad opowie╢ci▒ przez ponad pó│ wieku i ┐e "nigdy w ci▒gu
ca│ego swojego d│ugiego ┐ycia jej nie poniecha│ i nie przesta│ nad ni▒
pracowaa, nawet w ostatnich latach ┐ycia". Wydaje sie to jednak ma│o
prawdopodobne. W ci▒gu ostatnich dziesiecin lat ┐ycia Tolkiena kiedy
wydawca i publiczno╢a automatycznie zak│adali, ┐e cie┐ko pracuje nad
Silmarillionem, on praktycznie nic poczyni│ ┐adnych postepów w pisaniu
Wygl▒da na to, ┐e rekopis pozostawa│ w nie zmienionym stanie od po│owy lat
Sze╢adziesi▒tych, kiedy to amerykanski naukowiec dr Clyde Kilby pomaga│
Tolkienowi w przygotowywaniu pewnych poprawek. Kilby, wyk│adowca Wheaton
College w stanie Illinois, napisa│ w 1976 roku niewielk▒ ksi▒┐ke
zatytu│owan▒ "Tolkien and the "Silmarillion"". W listopadzie 1977 roku
ujawni│. ┐e chocia┐ on sam nic czyta│ jeszcze opublikowanej wersji
"Silmariliona", jego bliski wspó│pracownik, który czyta│ fragmenty
oryginalnego rekopisu i ostateczn▒ wersje dzie│a, stwierdzi│, ┐e s▒ one
praktycznie identyczne. Je╢li jest tak w istocie, oznacza│oby to. ┐e
Tolkien nie wprowadzi│ ┐adnych powa┐niejszych zmian do rekopisu po 1966
roku. Dlaczego Tolkienowi tak bardzo zale┐a│o na stworzeniu wra┐enia, ┐e
pracuje nad "Silmarillionem", kiedy w rzeczywisto╢ci wcale tego nie robi│?
Jedno z mo┐liwych wyja╢nien jest takie, ┐e Tolkien, bezskutecznie zmagaj▒c
sie z dzie│em przez wiekszo╢a swego doros│ego 90 ┐ycia, w koncu podda│
sie, sfrustrowany. Inna mo┐liwo╢a, to ┐e ze wzgledu na wiek lub zmeczenie
nie by│ ju┐ w stanie nagi▒a sie do codziennej dyscypliny pisania i
poprawiania tak trudnego i nie przynosz▒cego satysfakcji dzie│a.
Jakakolwiek jest prawda, a mo┐liwe, ┐e w gre wchodzi│o tu po│▒czenie
zmeczenia i braku zainteresowania. Tolkien najwyra╝niej nie chcia│
rozczarowywaa nikogo og│aszaniem, ┐e zaprzesta│ pracy nad
"Silmarillionem". A┐ do ╢mierci stwarza│ zatem wra┐enie, ┐e pracuje nad
nim z wyte┐eniem. Wkrótce po ╢mierci pisarza we wrze╢niu 1973 roku Rayner
Unwin z wydawnictwa Allen & Unwin by│ przekonany, ┐e "Silmarillion"
jest prawie ukonczony i ┐e bedzie mo┐na opublikowaa go w ci▒gu roku czy
dwóch. Jednak gdy Chrislopher Tolkien zbada│ chaotyczny zbiór notatek,
szkiców i próbnych wersji "Silmarilliona" z których niektóre siega│y
jeszcze roku 1917- szybko sta│o sie jasne, ┐e dzie│o jest dalekie od
ukonczenia. Unwin zmodyfikowa│ swój plan i oznajmi│, ┐e mog▒ min▒a lata,
zanim "Silmarillion" zostanie opublikowany. Christopher Tolkien, jako
wykonawca woli zmar│ego i sam filolog z zawodu, wzi▒│ na siebie cie┐ar
zredagowania i przygotowania ostatecznej wersji dzie│a. Wyzwanie by│o
ogromne. Istnia│o wiele wariantów do wyboru, a poniewa┐ powstawa│y one w
ró┐nych okresach na przestrzeni wie1u lat, ró┐ni│y sie jako╢ci▒ i
szczegó│ami. Chocia┐ niektóre rozdzia│y by│y dobrze napisane i stanowi│y
samodzieln▒ ca│o╢a, nie mo┐na ich by│o w│▒czya do ostatecznej wersji,
poniewa┐ nie zgadza│y sie z ogóln▒ fabu│▒ dzie│a. Inne fragmenty by│y
napisane wyra╝nie gorszym jezykiem, poniewa┐ jednak stanowi│y integraln▒
cze╢a fabu│y, trzeba by│o je wykorzystaa. Przej╢cia │▒cz▒ce jedne cze╢ci z
innymi nie istnia│y i trzeba je by│o napisaa od pocz▒tku. Konieczne
okaza│o sie staranne sprawdzenie nazw w│asnych i imion postaci, by
zachowaa te sam▒ pisownie w ca│ym dziele. Podobnie jak w przypadku "W│adcy
Pier╢cieni", nale┐a│o przygotowaa indeks i dodatek wyja╢niaj▒cy znaczenie
nazw. Poniewa┐ do "Silmarilliona" potrzebna by│a równie┐ mapa, Christopher
Tolkien sam j▒ narysowa│ wedle swoich umiejetno╢ci, zgodnie z zostawionymi
przez ojca opisami odleg│o╢ci i ukszta│towania terenu. Jednak
najtrudniejszym zadaniem by│o zapewnienie wewnetrznej spójno╢ci gotowego
tekstu. Na przyk│ad, je╢li o jakiej╢ postaci mówi sie na stronic 44, ┐e ma
b│ekitne oczy, to na stronie 389 postaa ta nie mo┐e miea oczu br▒zowych.
Tego rodzaju oczywiste sprzeczno╢ci stosunkowo │atwo by│o wyeliminowaa,
jednak poniewa┐ "Silmarillion" zawiera ogromne bogactwo imion, nazw
w│asnych i wydarzen i poniewa┐ ca│e rozdzia│y trzeba by│o nieomal pisaa od
nowa dla zapewnienia ci▒g│o╢ci fabu│y, wiele sprzeczno╢ci pozosta│o.
Christopher Tolkien wyja╢ni│, ┐e "ca│kowita spójno╢a (albo w ramach samego
"Silmarilliona" albo pomiedzy "Silmarillionem" i innymi opublikowanymi
dzie│ami mojego ojca) jest niepo┐▒dana i mog│aby zostaa osi▒gnieta, je╢li
w ogóle je╢li to mo┐liwe, tylko niepotrzebnie wysokim kosztem".
Christopher przyzna│ sie do innych powa┐nych nie- zgodno╢ci, takich jak
zmiany czasów i punktów widzenia, ró┐nice w opisie i stylu mówienia
postaci oraz niespójno╢ci szczegó│ów, nie wspomnia│ jednak o tym, ┐e
wydarzenia i nazwy w│asne w "Silmarillion" zaprzeczaj▒ niektórym faktom
opowiedzianym w tek╢cie i dodatkach do "W│adcy Pier╢cieni". Christopher
Tolkien nie próbowa│ równie┐ sporz▒dzia swoich w│asnych przypisów, by
zaznaczya, gdzie nie publikowane wersje ró┐ni▒ sie od siebie. G│ównym
powodem tego zamierzonego przeoczenia jest wed│ug niego to, ┐e "pozosta│o
ogromne bogactwo nie opublikowanych prac mego ojca dotycz▒cych Trzech Er.
opowiadania, rozprawy lingwistyczne, historyczne i filozoficzne nie trace
nadziei, ┐e kiedy╢ w przysz│o╢ci wydanie ich drukiem oka┐e sie mo┐liwe".
Do "Silmarilliona" w│▒czono równie┐ cztery powi▒zane z nim, lecz,
ca│kowicie oddzielne i niezale┐ne" utwory Christopher Tolkien stwierdza,
┐e ich w│▒czenie by│o "wyra╝nym ┐yczeniem Ojca". Najd│u┐szy i najlepszy z
nich to "Akallabeth", bed▒cy zmienion▒ wersj▒ jednej z wczesnych, nie
publikowanych prac Tolkiena, a mianowicie " Numenor". Ostatni zatytu│owany
jest "Pier╢cienie W│adzy i Trzecia Era" i zosta│ zapewne napisany w
po│owie lat pieadziesi▒tych. w jaki╢ czas po ukazaniu sie "W│adcy
Pier╢cieni". Pozosta│e krótkie utwory. "Ainulindale" i "Valaquenta",
umieszczone s▒ na pocz▒tku, a chocia┐ wydaje sie, ┐e zosta│y napisane w
okresie pomiedzy powstawaniem szkiców "Silmarilliona" i "W│adcy
Pier╢cieni", z zamierzenia maj▒ poprzedzaa oba te dzie│a. Poniewa┐ zarówno
"Ainulindale", jak i "Valaquenta" pod wzgledem jezyka i stylu ró┐ni▒ sie
znacznie tak 0d "Silmarilliona", jak i 0d "W│adcy Pier╢cieni", jest
prawdopodobne, ┐e Christopher Tolkien, zamiast tylko redagowaa istniej▒ce
teksty, w du┐ym stopniu napisa│ je od pocz▒tku, posi│kuj▒c sie notatkami i
dostepnymi fragmentami. Christopher Tolkien pozosta│ w Oksfordzie dwa lata
po ╢mierci swojego ojca. Wiekszo╢a tego czasu poch│one│y obowi▒zki
akademickie i zarz▒dzanie sched▒ po Tolkienie, jak równie┐ wspó│praca z
Humphreyem Carpenterem, który zosta│ wybrany przez rodzine do napisania
"autoryzowanej" biografii twórcy ªródziemia. Praca nad "Silmarillionem"
musia│a zej╢a na drugi plan i chocia┐ Tolkien syn mia│ pomocnika w osobie
Guya Kaya, postepowa│a ona zbyt wolno, by kogokolwiek zadowolia. W 1975
roku Christopher Tolkien zrezygnowa│ ze stanowiska wyk│adowcy w Univcrsity
College i wyjecha│ z rodzin▒ do Francji. Poinformowa│ wszystkich
zainteresowanych, ┐e wyje┐d┐a, by móc po╢wiecia ca│y swój czas dokonczeniu
"Silmarilliona". Kiedy "Silmarillion" by│ wreszcie gotowy, data wydania
zosta│a i wstepnie ustalona na 15 wrze╢nia 1977 roku. W czerwcu tego roku
Houghton Mifflin poinformowa│o bran┐e ksiegarsk▒, ┐e pierwszy nak│ad
wyniesie sto pieadziesi▒t tysiecy egzemplarzy co by│o niezwykle du┐▒
liczb▒ jak na ksi▒┐ke w twardej oprawie. Wydawca s│usznie przewidywa│, ┐e
nies│abn▒ce zainteresowanie "W│adc▒ Pier╢cieni" wp│ynie dodatnio na wyniki
sprzeda┐y. Z drugiej jednak strony, bior▒c pod uwage ogromn▒ ró┐nice w
stylistyce nowego utworu i dawnego uznanego arcydzie│a Tolkiena, s▒dzono,
┐e "Silmarillion" nigdy nie stanie sie ogólno╢wiatowym bestsellerem, jakim
by│ "W│adca Pier╢cieni". Co wiecej, "Silmarillion" zosta│ wybrany jako
alternatywna propozycja Klubu Ksi▒┐ki Miesi▒ca, co zazwyczaj oznacza│o
zmniejszon▒ sprzeda┐ wydania w twardej oprawie. Prawa do edycji
kieszonkowej zosta│y sprzedane wydawnictwu Ballantine, które opublikowa│o
"W│adce Pier╢cieni" w tym w│a╢nie formacie i oczekiwano, ┐e miliony
m│odocianych wielbicieli zakupi▒ stosunkowo niedrogie wydanie w miekkiej
oprawie, zamiast wyk│adaa blisko l l dolarów na ksi▒┐ke w twardych
ok│adkach. Jednak┐e Houghlon Mifflin powa┐nie pomyli│o sie w ocenie popytu
na ksi▒┐ke. W ci▒gu kilku dni od og│oszenia oficjalnej wiadomo╢ci, wydawce
zacze│a zalewaa bezprecedensowa powód╝ zamówien 0d ksiegarzy z ca│ych
Stanów. Houghton Mifflin natychmiast zwiekszy│o planowany nak│ad do
trzystu dwudziestu pieciu tysiecy egzemplarzy, ale kiedy zamówienia
przekroczy│y nawet te liczbe, wydawca zarz▒dzi│ przygotowanie kolejnych
czterech dodruków. Zamiast pierwotnej liczby stu pieadziesieciu tysiecy,
Houghton Mifflin zaplanowa│o ostateczny nak│ad w wysoko╢ci siedmiuset
tysiecy egzemplarzy przed opublikowaniem dzie│a. By to osi▒gn▒a, wydawca
musia│ zlecia prace drukarniom z zewn▒trz, a nawet wtedy maszyny
drukarskie pracowa│y przez dwadzie╢cia cztery godziny na dobe. ( i tak
drukarze wywi▒zali sie ze zlecenia dopiero pod koniec pa╝dziernika. By bya
uczciwe wobec ksiegarzy, Houghton Mifflin musia│o realizowaa zamówienia
tylko cze╢ciowo. Jak mówi Richard B. McAdoo, pierwszy wiceprezes i
dyrektor zarz▒dzaj▒cy Houghton Miftlin: "nie realizowali╢my zamówien na
zasadzie >>kto pierwszy ten lepszy<<. starali╢my sie traktowaa
wszystkich zamawiaj▒cych na równi, wysy│aj▒c maksymaln▒ liczbe tytu│ów,
jaka by│aby potrzebna do wstepnej sprzeda┐y". Zamówienia realizowano w
pe│ni w miare pojawiania sie zasobów magazynowych. Informowano równie┐, ┐e
natychmiast utworzy│ sie czarny rynek, na którym ksiegarze zaczeli
oferowaa wy┐sze ceny za dodatkowe egzemplarze "Silmarillion".
Skomplikowane przepisy umowy miedzynarodowej wymaga│y , by ksi▒┐ki by│y
wysy│ane do wszystkich ksiegarn w tym samym czasie. To, w po│▒czeniu z
faktem, ┐e produkcja opó╝nia│a sie, poniewa┐ mapy trzeba by│o wk│adaa do
ka┐dego egzemplarza recznie. spowodowa│o przesuniecie daty wydania ksi▒┐ki
o cztery dni, na dzien dziewietnasty wrze╢nia. Mimo to wydawnictwo
Houghton Mifflin ostrzeg│o, ┐e minie dalsze piea tygodni, zanim wszystkie
amerykanskie ksiegarnie otrzymaj▒ pe│n▒ liczbe zamówionych egzemplarzy. By
zdobya kilkaset dodatkowych kopii, Houghton Mifflin zrezygnowa│o równie┐ z
wiekszo╢ci oprawionych wydruków sprzed korekty, które wysy│a sie
tradycyjnie recenzentom na kilka tygodni lub nawet miesiecy przed wydaniem
ksi▒┐ki. Gotowe egzemplarze ksi▒┐ki nie by│y wysy│ane recenzentom jeszcze
przez kilka nastepnych miesiecy. To. co sie dzia│o. nie mia│o precedensu w
historii bran┐y wydawniczej. Nigdy dot▒d powie╢a nie wywo│a│a takiego
zainteresowania przed wydaniem ani takich nadziei na sukces. Jedyn▒
pozycj▒, która spowodowa│a podobn▒ euforie, by│a "Standard Revised Version
of the Bible", gdy w 1952 roku zamówienia od ksiegarzy przekroczy│y liczbe
pieciuset tysiecy egzemplarzy. "To jak po┐ar rozprzestrzeniaj▒cy sie pod
wp│ywem wiatru" skomentowa│ redaktor naczelny Houghton Mifflin Austin
Olney. Wiekszo╢a ksiegarzy, którzy otrzymali egzemplarze ksi▒┐ki przed
oficjaln▒ dat▒ wydania, natychmiast wy│o┐y│a je na pó│ki wiele znikne│o w
przeci▒gu godzin. W ci▒gu tygodnia "Silmarillion" prze╢cign▒│ pod wzgledem
wyników sprzeda┐y wszystkie inne ksi▒┐ki sprzedawane w Anglii i Ameryce. W
ci▒gu dwóch tygodni sprzeda│ sie │▒cznie w wiekszej ilo╢ci egzemplarzy ni┐
"Ptaki ciernistych krzewów", powie╢ci, która od wielu miesiecy utrzymywa│a
sie na szczytach list bestsellerów. Po trzech tygodniach Houghton Mifflin
zapowiada│o, ┐e z pocz▒tkiem 1978 roku znajdzie sie w sprzeda┐y ponad
milion egzemplarzy "Silmarillion". (Liczba ta zosta│a przekroczona ju┐ w
grudniu 1977 roku). Czy "Silmarillion" sprzeda sie w wiekszej ilo╢ci
egzemplarzy ni┐ "W│adca Pier╢cieni", mo┐e okazaa sie dopiero po latach,
je╢li jednak s▒dzia po wynikach pierwszych kilku miesiecy, to z pewno╢ci▒
bedzie dla niego godnym konkurentem. W recenzji sprzed wydania czasopismo
bran┐owe "Publisher's Weekly", napisa│o: "Cztery lata po ╢mierci Tolkiena
Jego syn wykona│ trudne zadanie zadziwiaj▒co dobrze, │▒cz▒c w jedn▒ ca│o╢a
nie publikowane wcze╢niej materia│y s│u┐▒ce jako t│o dla>>W│adcy
Pier╢cieni<<. [...1 Jest to proza równie ┐ywa i poruszaj▒ca jak w
wielkim dziele ojca i mi│o╢nicy Tolkiena nie powinni przegapia tej
okazji". Poza t▒ jedn▒ krótk▒, lecz pochwaln▒ recenzj▒, wszyscy pozostali
licz▒cy sie amerykanscy i angielscy recenzenci jednog│o╢nie nie
pozostawili na ksi▒┐ce suchej nitki. Londynski "Times Literary Supplement"
napisa│: "Nie do czytania. [...] Najbardziej ra┐▒cy jest styl. Tam gdzie
[>>W│adca Pier╢cieni<<] czasami wpada│ w
uniesienie,>>Silmarillion<< wznosi sie na wysoko╢ci
stratosferyczne. Jezyk przekroczy│ granice pomiedzy mitologi▒ i
objawieniem, i zupe│nie oderwa│ sie od ziemi". "New York Review of Books"
nazwa│ ksi▒┐ke "pustym i pompatycznym nudziarstwem.
[...]>>Silmarillion<< jest do╢a ciekawym zjawiskiem
komercyjnym i bya mo┐e spo│ecznym, ale nie wydarzeniem literackim o
jakimkolwiek cie┐arze gatunkowym". "Time" za╢ zauwa┐y│, ┐e "s▒ momenty,
kiedy Tolkien brzmi tak. jakby pisa│ parodie Edgara Rice'a Burroughsa w
stylu>>Ksiegi Objawienia<<". Odpowied╝ na pytanie, czy
"Silmarillion" jest fantastycznym sukcesem czy ┐a│osn▒ pora┐k▒, polega na
znalezieniu w│a╢ciwego kontekstu. W zestawieniu z "W│adc▒ Pier╢cieni"
dzie│o to przegrywa, i to przegrywa sromotnie. Brakuje mu dowcipu, czaru i
napiecia, drobnych szczegó│ów o┐ywiaj▒cych postaci bohaterów oraz poczucia
ruchu w czasie. Czytelnika meczy sie d│ugimi spisami praktycznie
niemo┐liwych do wymówienia nazw w│asnych oraz dziwacznie brzmi▒cymi
archaicznymi wyra┐eniami i powtarzaj▒cymi sie recytacjami. Styl jest
wyj▒tkowo nierówny fragmenty autorstwa Christophera Tolkiena mo┐na │atwo
odró┐nia; s▒ one o wiele s│absze od tych, które wysz│y spod pióra jego
ojca. Rwanie sie w▒tków wprowadza zamieszanie, a wra┐enie wyobcowania i
niedostepno╢ci ca│ej historii nie przyci▒ga czytelnika. Rzecz jednak w
tym. ┐e "Silmarillion" nie nale┐y porównywaa z "W│adc▒ Pier╢cieni", tak
jak "W│adcy Pier╢cieni" nie nale┐y porównywaa z "Hobbitem". Tolkien
napisa│ "Hobbita" jako ba╢n do poduszki dla dzieci, prosto i zwyczajnie
to, ┐e w│▒czy│ do niej elementy swojej mitologii ªródziemia. wydaje sie
niemal przypadkiem (aczkolwiek szcze╢liwym). Z pewno╢ci▒ "Hobbit" nie by│
jedyn▒ ba- ╢ni▒. jak▒ Tolkien wymy╢li│ dla swych dzieci; tak sie jednak
z│o┐y│o, ┐e przela│ j▒ na papier, i to tylko dlatego. ┐e by│a lepsza 0d
innych opowie╢ci. pomimo pó╝niejszych zaprzeczen Tolkiena, "Hobbit" zosta│
pomy╢lany. opublikowany i sprzedany jako drobnostka. Kiedy sir Stanley
Unwin zasugerowa│, ┐eby Tolkien zdyskontowa│ swój sukces jako autor
powie╢ci dla dzieci, rezultatem by│ "W│adca Pier╢cieni". Tolkien zacz▒│
pisaa swoje magnum opus, kiedy jego najm│odszy syn i córka byli
nastolatkami, i chocia┐ wiedza zawarta w ksi▒┐ce jest ca│kiem doros│a, a
Tolkien wykorzysta│ opowie╢a, by daa upust swojej naturalnej sk│onno╢ci do
wymy╢lania jezyków i badania procesu tworzenia nowych mitologii, styl i
postawa narratora wskazuj▒ wyra╝nie, ┐e ksi▒┐ka przeznaczona jest dla
m│odocianego czytelnika. Gdyby by│o inaczej, jest niezmiernie ma│o
prawdopodobne, ┐e "W│adca Pier╢cieni" zdoby│by choaby jedn▒ dziesi▒t▒ tej
popularno╢ci. jaka przypad│a mu w udziale. "Silmarillion", z drugiej
strony, zacz▒│ powstawaa w okresie, kiedy Tolkien nie mia│ dzieci. Pomys│
narodzi│ sie w czasie jednej z najkrwawszych wojen w historii, by│
rozwijany w ╢rodowisku ╢ci╢le akademickim i zacz▒│ bya realizowany, gdy
pisarz zbli┐a│ sie do wieku starczego. "Silmarillion" w odró┐nieniu od
"W│adcy Pier╢cieni", nie by│ pomy╢lany jako ksi▒┐ka, któr▒ czyta sie dla
przyjemno╢ci lub po to, by uciec od problemów rzeczywistego ╢wiata;
stanowi│ on najpowa┐niejsz▒ podjet▒ przez Tolkiena próba napisania w
jezyku angielskim eposu w stylu dawnych nordyckich sag. l tutaj tkwi
problem; ksi▒┐ka powinna bya recenzowana nie przez znawców i mi│o╢ników
Tolkiena którzy, cokolwiek by o tym mówia, maj▒ okre╢lone oczekiwania i
dlatego doznaj▒ nieuniknionego rozczarowania lecz przez znawców literatury
staro nordyckiej czy anglosaskiej. W tym samym stopniu, w jakim staro
nordyckie sagi s▒ niezrozumia│e, nieczytelne dla przecietnego cz│owieka,
tak samo niezrozumia│y i nieczytelny jest "Silmarillion". Wydaje sie
nawet, ┐e opowie╢a ta zosta│a napisana nie po to, by j▒ czytano jako
ksi▒┐ke, lecz raczej, by czytano j▒ na g│os jak heroiczny epos. W koncu
dawne sagi nie przetrwa│y dzieki pisanym dokumentom, lecz dzieki tradycji
mówionej. Jezyk i aliteracyjny styl "Silmarillion" jakkolwiek niedoskonale
ze wzgledu na nierówn▒ interakcje autora i redaktora i sugeruj▒, ┐e
Tolkien wyobra┐a│ sobie swoj▒ mitologie recytowan▒ ╢piewnie przy p│on▒cych
drwach czy na le╢nej polanie przez bajarza czy skalda. Najmniej
zadowalaj▒ce partie ksi▒┐ki, z niemal ka┐dego punktu widzenia, to utwory
pocz▒tkowe "Ainulindale" i "Valaquenta". Tolkien najwyra╝niej stara│ sie
jednocze╢nie stworzya zupe│nie nowy mit o stworzeniu i niechrze╢cijanskie
wyja╢nienie Wygnania z Raju i wykorzystaa swoj▒ rzadk▒ umiejetno╢a
wymy╢lania nazw w│asnych. Niestety, w rezultacie otrzymali╢my co╢, co Eric
Korn z "Times Literary Supplement" lakonicznie opisa│ jako
"archanielskie>>Who is who<<". Poniewa┐ jezyk tych dwóch
utworów ró┐ni sie znacz▒co od jezyka wszystkich innych tolkienowskich
dzie│, jest prawdopodobne, ┐e i udzia│ Christophera by│ tu o wiele wiekszy
ni┐ J.R.R. Tolkiena. "Silmarillion" mo┐na zaledwie w przybli┐eniu okre╢lia
jako powie╢a, mimo ┐e jest dzie│em beletrystycznym. (W odró┐nieniu od
"W│adcy Pier╢cieni", który mimo swojej d│ugo╢ci, sposobu potraktowania
tematu i licznych fragmentów wierszowanych do╢a ╢ci╢le odpowiada
tradycyjnej strukturze wspó│czesnej powie╢ci). A zatem standardowe
kryteria literackie jego oceny, takie jak rozwój postaci, fabu│a i temu
podobne, nie mog▒ bya w tym przypadku zastosowane. 0 wiele bardziej
odpowiednim punktem odniesienia by│oby dzie│o takie jak "Beowulf" czy
"Edda poetycka" w szesnastowiecznym angielskim t│umaczeniu. Wed│ug takich
kryteriów "Silmarillion" jest zaskakuj▒co bogatym i pomys│owym dzie│em,
eposem spinaj▒cym Ere ªwiata z Er▒ Cz│owieka lub nici▒ │▒cz▒c▒ przesz│o╢a
z tera╝niejszo╢ci▒. Ukazuje on panteon bogów, bed▒cych odbiciem tego, co
najlepsze i najgorsze w nas samych, jednocze╢nie bezb│ednie zestawiaj▒c
prawo naturalne z danym nam przez Boga wrodzonym poczuciem absolutnego
dobra i z│a. Wobec takiej literackiej tre╢ci, wszelkie inne (zas│u┐one)
krytyki mo┐na nic tylko wybaczya, ale i o nich zapomniea. Pewne
autobiograficzne w▒tki mo┐na odnale╝a przy uwa┐nej lekturze
"Silmarillion". Jeden rozdzia│, "Beren i Luthien", jest lekko tylko
zawoalowan▒ metaforyczn▒ opowie╢ci▒ o romansie samego Tolkiena z Edith
Mary Bratt. Tolkien, sierota z katolickiej rodziny o niewielkich
perspektywach, zakocha│ sie w Edith Mary, protestanckiej dziewczynce
starszej od niego o kilka lat. Opiekunowie jednej i drugiej strony
sprzeciwiali sie temu zwi▒zkowi. Tolkienowi narzucono co╢, co w owym
czasie wydawa│o sie niemo┐liwym do pokonania ograniczeniem: nie móg│
widywaa sie ani kontaktowaa z Edith Mary przed ukonczeniem dwudziestu
jeden lal. Tolkien zastosowa│ sie do tego. Potem nadesz│a Wielka Wojna i
┐aden me┐czyzna nie wiedzia│, czy prze┐yje, czy zginie; Tolkien przetrwa│
krwaw▒ bitwe nad Somm▒ i powróci│ jak cz│owiek powsta│y z martwych. W
tamtych czasach ró┐nica wyznania by│a barier▒ praktycznie nie do
pokonania, a jedynym sposobem jej usuniecia by│o przej╢cie jednej ze stron
na wiare drugiej; Edith Mary, pod naciskiem Tolkiena, zgodzi│a sie zostaa
katoliczk▒. Dla mi│o╢ników "W│adcy Pier╢cieni" interesuj▒cy jest z
pewno╢ci▒ krótki rozdzia│ zatytu│owany "Pier╢cienie W│adzy i Trzecia Era".
Tolkien zapewne napisa│ go w jaki╢ czas po opublikowaniu "W│adcy
Pier╢cieni", jako pomost │▒cz▒cy "Silmarillion" z trylogi▒. Opisuje on
szczegó│owo wzrost potegi Saurona oraz wojne, w wyniku której ta potega
zosta│a z│amana. Historia stworzenia magicznych Pier╢cieni W│adzy i
zagubienia najwa┐niejszego z nich, nakre╢lona pobie┐nie we "W│adcy
Pier╢cieni", jest tutaj pokrótce opisana. W koncu, po przedarciu sie przez
setki nieznanych i praktycznie niemo┐liwych do wymówienia imion,
napotykamy imiona znajome, takie jak Gandalf, Galadriela, Upiory
Pier╢cienia, Frodo jest tu równie┐ wspomniany, nie jako hobbit, lecz jako
nizio│ek. Niestety, ten przej╢ciowy rozdzia│ jest stanowczo zbyt krótki,
by wprowadzia jakie╢ o┐ywienie i pozostawia wiele pytan bez odpowiedzi. Na
przyk│ad, co sta│o sie z oddzia│em hobbickich wojowników, którzy udali sie
na wojne z Sauronem pod koniec Drugiej Ery, albo sk▒d wzieli sie hobbici w
Hobbitonie? Tolkienowi nie udaje sie zapewnia ca│ej jego mitologii
kompletno╢ci i ci▒g│o╢ci i jest to spore rozczarowanie. Pozosta│y
rozdzia│, "Akallabeth" to zmieniona wersja utworu napisanego przez
Tolkiena w latach dwudziestych, zatytu│owanego "Numenor". Jest to próba
stworzenia mitologii opartej na teoriach o Atlantydzie, którymi Tolkien
by│ zafascynowany od wczesnej m│odo╢ci. Jest mo┐liwe, ┐e w pierwotnej
wersji "Numenor" by│ tylko lu╝no powi▒zany z Tolkienowsk▒ mitologi▒
ªródziemia, lecz pó╝niejsze zmiany (autorstwa zarówno Tolkiena, jak i jego
syna Christophera) przekszta│ci│y go w ci▒g dalszy "Silmarilliona". (C.S.
Lewis wykorzysta│ mit o Numenorze pisz▒c swoj▒ trylogie zapocz▒tkowan▒
powie╢ci▒ ,.Z milcz▒cej planety", najwyra╝niej jego zamiarem by│o
nak│onienie swego przyjaciela Tolkiena, by ponownie zaj▒│ sie tym dzie│em
i rozbudowa│ je). Wraz z opublikowaniem "Silmarilliona" J.R.R. Tolkien
ostatecznie zakonczy│ swój mit o ªródziemiu. Nie bedzie ci▒gu dalszego,
poniewa┐ Tolkien nie zostawi│ po sobie ┐adnych obszernych dzie│ ów mit
rozbudowuj▒cych. Niew▒tpliwie istniej▒ fragmenty mitologii i zarodki
opowic╢ci, które mog▒ ukazaa sie drukiem w przysz│o╢ci, ale nie powieksz▒
one znacz▒co naszej wiedzy o ªródziemiu. l Jest jednak mo┐liwe, ┐e
Chrislopher Tolkien bedzie próbowa│ l kontynuowaa mit, pisz▒c swoje w│asne
opowie╢ci o ªródziemiu, w oparciu o dzie│a i postaci stworzone przez ojca.
Jest to z dawna ustalona literacka tradycja, rzadko jednak, je╢li w ogóle
kiedykolwiek, koncz▒ca sie powodzeniem. Je╢li praca Christophera Tolkiena
nad "Silmarillionem" ma bya ╢wiadectwem jego zdolno╢ci pisarskich, to
mo┐na ╢mia│o stwierdzia, ┐e po prostu nie uda mu sie odtworzya ducha,
dowcipu i czaru, które uczyni│y "W│adce Pier╢cieni" dzie│em jedynym w
swoim rodzaju. Nie uda│oby sie to równie┐ ┐adnemu innemu pisarzowi, bo
na╢ladowaa i rozbudowaa mitologie Tolkiena móg│by tylko kto╢ o
szczególnych umiejetno╢ciach filologa i znawcy literatury anglosaskiej.
Nadchodz▒ jednak informacje, ┐e maj▒ bya opublikowane inne fragmenty dziel
J.R.R. Tolkiena, w tym kilka krótkich opowiadan, t│umaczenia poematów ze
ªródziemia. dodatki, genealogie i przypisy zarówno do "W│adcy Pier╢cieni",
jak i "Silmarillion". Kiedy i w jakiej formie fragmenty te uka┐▒ sie
drukiem, bedzie zale┐a│o od utrzymuj▒cej sie popularno╢ci Tolkiena jako
pisarza; dopóki bedzie istnia│a lojalna publiczno╢a, która kupi wszystko,
co bedzie nosi│o jego nazwisko, dopóty takie urywki bed▒
publikowane. O ksi▒┐ce Witam wszystkich fanów Tolkiena. Chcia│bym przedstawia Wam
ksi▒┐ke pt. "Silmarillion". Ju┐ na samym pocz▒tku trzeba powiedziea, ┐e
jest ona przeznaczona dla osób które uwielbiaj▒ ╢wiat stworzony przez tego
autora i s▒ ambitne. Je╢li kto╢ czyta ten dzia│ a nie zna ani jednej
ksi▒┐ki Tolkiena to nie polecam jej na pocz▒tek. Nie nale┐y ona do │atwych
i trzeba wiedziea ju┐ co╢ nieco╢ (jak kto╢ nie wie jak▒ na pocz▒tku
ksi▒┐ke przeczytaa to polecam Hobbita lub "W│adce
Pier╢cieni").
Krótki bieg wydarzeñ i nie tylko "Silmarillion" to opowie╢æ o Pierwszej i Drugiej Erze
(wydarzenia z "Hobbita" i "W│adcy Pier╢cieni" dziej▒ siê pod koniec
Trzeciej Ery). Dzie│o to ma wiele cech mitologi. Przedstawia "akt
stworzenia" ╢wiata przez Iluvatara, Jedynego, po czym daje nam rozliczne
informacje o rasach i historii ╢wiata od zarania dziejów a┐ po upadek
Numenoru. Mówi o Melkorze, który walczy│ z Valarami o w│adzê nad nowo
powsta│▒ Ard▒ (tak nazywa siê Ziemia). Kolejne wojny zmieniaj▒ oblicze
╢wiata, wreszcie pojawiaj▒ siê Pierworodni, czyli elfy, które wêdruj▒ do
ziemi Valarów, aby tam szukaæ schronienia przed Morgothem (takie imiê
otrzymuje pó╝niej pierwszy Nieprzyjaciel). Nastêpuj▒ po sobie liczne
wojny, pe│ne cierpienia i smutku. Wreszcie Morgoth zostaje pojmany i przez
krótki czas trwa spokój. W pewnym momencie pojawia siê Feanor, który
tworzy Silmarile, najwspanialsze klejnoty, które jednak staj▒ siê
przyczyn▒ wielu nieszczê╢æ. Wypuszczony na wolno╢æ Morgoth kradnie
Silmarile, a Feanor i du┐a czê╢æ jego lud - Noldorów - wyrusza z Valinoru
do ªródziemia, aby walczyæ o skradzion▒ w│asno╢æ. Trwaj▒ d│ugie wojny z
Morgothem, razem z lud╝mi i krasnoludami elfy ponosz▒ jednak wiele klêsk.
ªmiertelnik Beren wyrywa z korony Morgotha jeden z Silmarilów, lecz bez
pomocy Valarów elfy nie maj▒ szans na pokonanie Nieprzyjaciela. Wreszcie
Earendil dociera do Valarów i zjednuje ich sobie. Morgoth zostaje pokonany
na zawsze, choæ z│o zasiane na ╢wiecie nie znika (m.in. najwiêkszy z jego
s│ug, Sauron, ucieka po╢cigowi). Przygotowa│: Elsindel |